Historische Vereniging Lopik • dorpen en landerijen
De heul is de oude uitwateringssluis in de Lekdijk van de polders Wiel en Vogelzang. In deze polders is het overgrote deel van de woonkern Lopik gebouwd. Mede dankzij deze sluis werden de polders drooggehouden en kon Lopik zich ontwikkelen. De heul is uniek omdat dit de laatste nog bestaande heul is in zijn soort. Het is daarmee een belangrijk watererfgoed, maar ook een bouwkundig monument dat veel vertelt over de geschiedenis van Lopik, en herinnert aan de eeuwigdurende strijd tegen het water.
Wat we nog van de sluis kunnen zien, is het langzaam afbrokkelend buitendijkse front. (Dit ligt nu binnendijks omdat bij de laatste dijkverzwaring de nieuwe dijk eromheen is gebouwd, juist om dit erfgoed te sparen.) Je ziet in de zijkanten van het front nog de schotbalksponningen waarin schotbalken geschoven konden worden om de sluis af te kunnen sluiten bij heel hoog water en stormen. Wat je niet ziet is de hele constructie die erachter zit: de gewelven van de massale stenen koker of tunnel die door en onder de dijk heen gaan. Hierdoor werd het water vanuit de boezem langs de Rolafweg, door de dijk, naar de voorboezem buitendijks geleid om uit te stromen in de Lek. Door een keerklep in de heul kon het water uit de Lek bij hoog water niet de polders in stromen
De heul is in de Lekdijk gebouwd in 1599, een herdenkingssteen in de zijmuur herinnert hier nog aan. De oorspronkelijke heul werd in 1872 vervangen door de gemetselde constructie die we nu nog zien, tegelijk met de bouw van een stoomgemaal (nu de woning achter de heul).
De afwatering in de polders Wiel en Vogelzang is altijd zeer moeizaam geweest. De polder Vogelzang werd in het Noorden begrensd door de Vogelzangsekade en polder Wiel door de Wielsekade. De scheidslijn tussen de polders was de Rolafweg. De polders werkten nauw samen om de problemen met de ontwatering aan te pakken. Zij hadden oorspronkelijk een gemeenschappelijk uitwatering op de Lek, maar de aanleg van de Lekdijk maakte de natuurlijke lozing op de rivier in de twaalfde eeuw helemaal onmogelijk. Ze moesten daardoor volledig via de Lopikerwetering gaan afwateren naar Schoonhoven, en zo naar de Lek.
Door de verdergaande bodemdaling en kwelwater vanuit de Lek, kregen de polders steeds meer moeite het land droog te houden. Afwatering lukt niet meer door natuurlijk verval, er moest molentechniek aan te pas komen. In 1497 hadden beide polders een molen, die het polderwater naar de Lopikerwetering maalden. De molen van de polder Vogelzang stond op de plek waar nu het parkje naast het raadhuis is en de molen van de polder Wiel daar schuin tegenover, aan de overzijde van de Reinaldaweg (die toen nog niet bestond). Maar de grond bleef dalen en de afwatering werd opnieuw problematisch. Er ontstonden verschillende incidenten met naburige polders, die veel last hadden van het overtollige water uit Wiel en Vogelzang en hier extra door moesten malen.
Na veel hoofdbrekens werd uiteindelijk besloten toch weer rechtstreeks op de Lek te gaan afwateren, maar daarvoor moesten ze dan wel door de Lekdijk. Dit werd in 1599 gerealiseerd door de aanleg van de heul. De 2 al bestaande molens gingen uitmalen op een boezem met hoge kades langs de Rolafweg-Zuid, die nu nog zichtbaar is. Er werd een tweetrapsbemaling ingesteld door een derde molen, de Voormolen, te bouwen bij de Lekdijk (binnendijks), die het water weer een trap extra omhoog maalde zodat het door de nieuwe heul weg kon stromen.
Dat systeem werkte nog niet helemaal optimaal omdat de heul vanwege hoog water in de Lek, vaak dicht moest blijven. Het water in de boezem werd dan al snel te hoog en lekte vervolgens terug in de polders. Als oplossing werd in 1615 de Voormolen afgebroken en verplaatst naar een buitendijkse locatie, aan de Lek aan het eind van de voorboezem (het uitwateringskanaal) vanuit de heul. Bij lage waterstand kon het water via de heul, zonder gebruik van de Voormolen, op de Lek uitwateren. Steeg de waterstand in de Lek, dan werd de Voormolen ingezet om het water toch in de Lek te krijgen. Als het water op de Lek zover steeg dat het over de boezemdijkjes kwam, werd de heul gesloten met de klep en moest de bemaling noodzakelijkerwijs worden gestaakt.
De Voormolen werd in 1781 dusdanig beschadigd door kruiend ijs, dat een nieuwe molen gebouwd moest worden. De wipmolen werd door een achtkante molen (grondzeiler) vervangen.
Een volgende calamiteit trad op toen de Vogelzangse molen door een orkaan werd vernield in 1818. Al snel stond de hele polder onder water. De molen werd niet herbouwd, maar de Wielse molen werd verbeterd en de capaciteit van de voormolen werd vergroot door er een vijzel in te plaatsen.
Door de bouw van het stoomgemaal bij de dijk in 1872 werd het oude systeem van molenbemaling vervangen. Dit stoomgemaal voerde het water via de aangepaste en vernieuwde heul af naar de Lek. De Wielse en Vogelzangse molen werden kort daarna afgebroken. Het gemaal deed zijn werk uitstekend. In 1903 werd de stoommachine vernieuwd, waardoor het maalvermogen hoger werd; in 1921 werd de stoommachine opnieuw vervangen. Na de oorlog, in 1947-1948, werd het stoomgemaal omgebouwd tot elektrisch gemaal. Het werd in 1986 definitief buiten gebruik gesteld. Het gebouw bestaat nog altijd aan de Lekdijk West 1 te Lopik. De bemaling werd overgenomen door gemaal de Koekoek verderop langs de Lekdijk.
