Nieuws

Op 19 augustus 2026 heeft ons lid Hans Wisse het eerste exemplaar van zijn boek “De heul van Jaarsveld en haar achterland” aangeboden aan de burgemeester van Lopik, mevrouw Renate Westerlaken-Loos.

Het boek is het resultaat van vele jaren werk, waarin Hans talloze rapporten heeft doorgespit, vele boeken gelezen, archieven bezocht en kaarten bestudeerd. Het boek gaat over de heul, een sluis die vroeger in de Lekdijk lag ter hoogte van de Rolafweg. Bij de dijkverzwaring van 1986 is de dijk eromheen gelegd. De geschiedenis van de heul gaat terug tot 1599. De uitwateringssluis loosde overtollig water uit de polders Wiel en Vogelzang op de Lek. Bij hoogwater werd de sluis gesloten om te voorkomen dat rivierwater de polder in stroomde. De oorspronkelijke heul werd in 1872 vervangen door de gemetselde constructie die we nu nog zien, tegelijk met de bouw van een stoomgemaal (nu de woning achter de heul). Tegenwoordig maalt het elektrisch gemaal De Koekoek met drie andere gemalen het overtollige water uit het achterland naar de Lek.

Het boek

Hans is begonnen met zijn onderzoek in maart 2019.  De bestuurders Jan Reerink en Frans van Bork van het Hoogheemraadschap HDSR pleitten er toen voor te onderzoeken of renovatie van deze historische sluis haalbaar zou zijn. Sindsdien heeft dit onderwerp hem niet meer losgelaten.

Het boek beschrijft eerst het ontstaan van de Lek, de rivier waarin de polders Wiel en Vogelzang via de heul hun overtollig water loosden. Daarna behandelt het de geschiedenis van de heul, de binnen- en buitenboezem en de molens. De inwoners van de polders Wiel en Vogelzang hebben altijd flinke strijd moeten leveren om hun polders droog te houden. Het laatste hoofdstuk beschrijft wat er nog resteert van het oude afwateringssysteem van beide polders en wat daarvan vandaag de dag nog zichtbaar is.

Met dit boek wil Hans laten zien hoeveel de heul heeft betekend voor de inwoners van Jaarsveld en Lopik.

Te koop

Het boek is te koop op Open Monumentendag, zaterdag 12 september 2026 bij de tentoonstelling over de Heul in de voormalige stal van het Dijkhuis in Jaarsveld (tegenover de Zwarte Schuur).

Over Hans

Hans Wisse woont al ruim 30 jaar in Lopik en werkt in de ICT als systeem- en netwerkbeheerder. Geschiedenis is zijn grote hobby; al sinds zijn jeugd heeft hij daar belangstelling voor. Zijn interesse gaat vooral uit naar de vaderlandse geschiedenis, maar zijn hart ligt in het bijzonder bij de (streek)kerkgeschiedenis. Als koster van de Hervormde Kerk in Lopik deed hij al diverse onderzoeken naar de historie van deze kerk, wat resulteerde in verschillende artikelen. Deze artikelen zijn te vinden op de site van de Hervormde Gemeente Lopik.

Hans schreef meerdere teksten voor het historische boekje bij Open Monumentendag 2017 en had voor deze dag ook een tentoonstelling in de dorpskerk van Lopik georganiseerd. Hij is nu actief lid van de werkgroep Monumenten en Omgevingswet van de Historische Vereniging Lopik. Gestimuleerd door het werk van deze werkgroep voor het behoud van de heul, een krantenartikel uit 2019 en zijn eerder verzamelde aantekeningen, verdiepte hij zich verder in dit onderwerp en schreef hij een heel boek over de heul. Voor de Open Monumentendag op 12 september 2026 heeft hij een expositie over de heul samengesteld. Deze is te zien in het stallencomplex achter het Dijkhuis te Jaarsveld van 11:00 – 16:00 uur.

In onze nieuwsbrief van maart 2026 hebben we het plan van B&W besproken, om de heul van de gemeentelijke monumentenlijst af te halen. B&W heeft de samenwerking met de provincie en het hoogheemraadschap om de heul te restaureren opgezegd. In deze samenwerking stelden de laatste twee organisaties samen ongeveer €250.000 beschikbaar.

Het bestuur heeft daarop een brief aan de gemeenteraad geschreven die op 10 maart in de raad is besproken. Het onderwerp werd toen aangehouden om er na de raadsverkiezingen op terug te komen. Vervolgens stond de heul op de agenda van de gemeenteraadsvergadering van 9 juni. B&W presenteert een tijdslijn en een aantal documenten met de gang van zaken in de afgelopen decennia.

De Werkgroep Monumenten & Omgevingswet van onze vereniging heeft een visiedocument ontwikkeld onder de titel Gebiedsanalyse De Heul 3 juni. Dit is ook aan de raad en B&W gestuurd.

In dit document wordt duidelijk gemaakt waarom de heul en omgeving van groot historisch belang zijn voor Lopik en op nationaal niveau. Daarom moeten ze dus behouden blijven. De geschiedenis ervan wordt beschreven en de onderdelen waaruit het geheel bestaat. Dit wordt tegen de achtergrond geplaatst van de gemeentelijke Omgevingsvisie. Deze omgevingsvisie hecht grote waarde aan het behoud van het open veenweidelandschap en de eigen identiteit van de gemeente. Daarbij wordt het behoud van de cultuurhistorisch erfgoed expliciet genoemd. Daarnaast wordt ook de bevordering van recreatie en toerisme genoemd, waarbij de aanwezigheid van monumenten zoals de heul natuurlijk ook van belang is. De plannen van B&W voor de heul zijn dus in strijd met de gemeentelijke omgevingsvisie.

Ons visiedocument ontleedt ook de financiële kant van het geheel en constateert dat de restauratie geen “tonnen” hoeft te kosten, zoals B&W eerder in de raad hebben gezegd, maar dat de kosten op prijspeil van 2021 € 134.900 excl. BTW bedragen. Rekening houdend met de inflatie voor bouwkosten zou dat nu neerkomen op ruwweg €180.000 – €190.000 inclusief BTW (Dit is slechts indicatief bedoeld).

Onze voorzitter heeft opnieuw ingesproken en bepleit dat de heul op de monumentenlijst blijft staan, dat de restauratie van de heul wordt doorgezet, maar zonder allerlei toeters en bellen die het geheel duur maken, en dat het gebied rond de heul wordt aangewezen als beschermd cultuurhistorisch landschap. Met een aantal partijen is afgesproken dat we gezamenlijk aan een initiatiefvoorstel gaan werken.

Onze nieuwsbrief is uit. De Historische Vereniging Lopik – dorpen en landerijen heeft een wervelende start gehad. Er is erg veel gebeurd in de eerste maanden van ons bestaan, dus we hebben veel te vertellen. U kunt de nieuwsbrief lezen door te klikken op de link.

Inhoud ondermeer:

• Agenda evenementen
• Statuten
• Heul in de Gemeenteraad
• HDSR-commissie Dijkhuis
• Bestuursleden en kartrekkers gezocht
• Kennismaking burgemeester
• Aanmeldingen leden
• Website en facebook

Onze nieuwsbrieven blijven in te zien op de pagina Nieuwsbrieven van deze website.

Op dinsdag 10 maart 2026 bespreekt de gemeenteraad van Lopik een brief die de ‘Historische Vereniging Lopik – dorpen en landerijen’ aan de raad heeft gestuurd inzake de heul in de Lekdijk. In deze brief protesteert de vereniging tegen het plan van B&W om de monumentenstatus van deze historische uitwateringssluis in de Lekdijk te schrappen, waardoor dit unieke watererfgoed zo goed als zeker zal verdwijnen.

Dit type sluis wordt meestal een heul genoemd en dat is de naam waaronder deze sluis bekend staat. De heul staat al dertig jaar op de gemeentelijke monumentenlijst zonder dat de gemeente onderhoud heeft gepleegd. Daardoor verkeert zij nu in een bouwvallige staat. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR), de provincie Utrecht en gemeente Lopik hadden in 2021 afgesproken de heul te restaureren, waarbij HDSR en provincie samen ruim € 250.000 zouden betalen en de gemeente € 21.400. Dat zou dan een ‘meekoppelproject’ zijn bij de dijkversterking ‘Sterke Lekdijk’.

Het College van B&W heeft echter op 23 september 2025 besloten hiervan af te zien en de heul van de gemeentelijke monumentenlijst te gaan halen. Dit leidt natuurlijk op termijn tot het volledige verval en vervolgens de sloop van de heul. De gemeente heeft inmiddels de samenwerkingsovereenkomst met de provincie en HDSR opgezegd. De heul is echter nog steeds een gemeentelijk monument en dat brengt de wettelijke verplichting met zich mee om haar te onderhouden.

Door de status van gemeentelijk monument, met de gemeente als eigenaar, is de gemeente verplicht het monument in stand te houden. Indien het monument van de monumentenlijst wordt verwijderd, moet volgens de Erfgoedverordening Gemeente Lopik 2012 eerst de Monumentencommissie hierover adviseren. De gemeenteraad moet daarna ook nog instemmen. Dat is nog niet gebeurd. Dit geeft de raad de mogelijkheid om het besluit van B&W tegen te houden. Bovendien blijkt uit de jurisprudentie dat een goede motivering noodzakelijk is. Argumenten voor verwijdering van de monumentenlijst zijn bijvoorbeeld dat het door brand of sloop verloren is gegaan, of vanwege economische belangen. Die zijn er niet.

Wat is de Heul en waarom het zo belangrijk deze te bewaren? Dit beschrijven wij ins ons artikel over de heul in deze nieuwsrubriek.

Wat wij vragen van de Raad

De Historische Vereniging vraagt de Raad de historisch-culturele waarde van de heul te erkennen en niet in te stemmen met verwijdering van de heul van de gemeentelijke monumentenlijst.
Verder vraagt de vereniging aan de gemeente om opnieuw met HDSR en de provincie te gaan praten om de opzegging van de samenwerkingsovereenkomst ongedaan te maken.

Welke organisaties steunen de wens om de heul te behouden?

Historische Vereniging Lopik – dorpen en landerijen
Stichting Kunst & Cultuur Lopik
Werkgroep Behoud Lopikerwaard
Erfgoedvereniging Bond Heemschut

Helaas hebben we vorig jaar moeten vaststellen dat de ruïne van de voormolen aan de Lek, ter hoogte van de Rolafweg, is verdwenen. Deze blijkt geruimd te zijn door Rijkswaterstaat. Wat een verlies. Dit was een magische plek, met de mystieke sfeer van vergane tijden. Spijtig genoeg genoot deze ruïne niet de bescherming van een monumentenstatus. Alhoewel het geen officieel monument was, was het een interessant watererfgoed en vormde het samen met de heul een herinnering aan de moeizame afwatering van de polders Wiel en Vogelzang.

In ons artikel over de heul, gaan we in op het systeem van afwatering in de polders Wiel en Vogelzang, daarin worden ook de molens van deze polders en hun functie beschreven.

Een kleine samenvatting over de Voormolen: Deze stond sinds 1599 aan de binnenkant van de Lekdijk en zorgde voor het laatste zetje om het water uit de gemeenschappelijke boezem van de polders Wiel en Vogelzang door de heul weg te malen. In 1615 moest men het systeem echter optimaliseren en werd de Voormolen afgebroken en verplaatst naar de Lek aan het eind van de voorboezem (het uitwateringskanaal vanuit de heul). Was de waterstand in de Lek hoog, dan werd de Voormolen ingezet om het water in de Lek te malen.

De Voormolen, een wipmolen, werd in 1781 dusdanig beschadigd door kruiend ijs, dat een nieuwe molen gebouwd moest worden. Dit werd een achtkantige grondzeiler, een ander type molen. Na de orkaan van 1818 die de molen van de polder Vogelzang verwoeste, werd de molen van de Wielse polder verbeterd en de capaciteit van de Voormolen vergroot door er een vijzel in te plaatsen.

Door de bouw van het stoomgemaal bij de dijk in 1872 werd de Voormolen overbodig en verviel deze tot een ruïne aan de Lek.

Eeuwig zonde dat deze verdwenen is, het was een prachtige plek en een interessant watererfgoed, dat samen met de heul een levende herinnering aan de moeizame afwatering van de polders Wiel en Vogelzang en de strijd tegen het water was.

We willen voorkomen dat hetzelfde met de heul gebeurt.

De heul is de oude uitwateringssluis in de Lekdijk van de polders Wiel en Vogelzang. In deze polders is het overgrote deel van de woonkern Lopik gebouwd. Mede dankzij deze sluis werden de polders drooggehouden en kon Lopik zich ontwikkelen. De heul is uniek omdat dit de laatste nog bestaande heul is in zijn soort. Het is daarmee een belangrijk watererfgoed, maar ook een bouwkundig monument dat veel vertelt over de geschiedenis van Lopik, en herinnert aan de eeuwigdurende strijd tegen het water.

Het bouwwerk

Wat we nog van de sluis kunnen zien, is het langzaam afbrokkelend buitendijkse front. (Dit ligt nu binnendijks omdat bij de laatste dijkverzwaring de nieuwe dijk eromheen is gebouwd, juist om dit erfgoed te sparen.) Je ziet in de zijkanten van het front nog de schotbalksponningen waarin schotbalken geschoven konden worden om de sluis af te kunnen sluiten bij heel hoog water en stormen. Wat je niet ziet is de hele constructie die erachter zit: de gewelven van de massale stenen koker of tunnel die door en onder de dijk heen gaan. Hierdoor werd het water vanuit de boezem langs de Rolafweg, door de dijk, naar de voorboezem buitendijks geleid om uit te stromen in de Lek. Door een keerklep in de heul kon het water uit de Lek bij hoog water niet de polders in stromen
De heul is in de Lekdijk gebouwd in 1599, een herdenkingssteen in de zijmuur herinnert hier nog aan. De oorspronkelijke heul werd in 1872 vervangen door de gemetselde constructie die we nu nog zien, tegelijk met de bouw van een stoomgemaal (nu de woning achter de heul).

De functie in het afwateringssysteem

De afwatering in de polders Wiel en Vogelzang is altijd zeer moeizaam geweest. De polder Vogelzang werd in het Noorden begrensd door de Vogelzangsekade en polder Wiel door de Wielsekade. De scheidslijn tussen de polders was de Rolafweg. De polders werkten nauw samen om de problemen met de ontwatering aan te pakken. Zij hadden oorspronkelijk een gemeenschappelijk uitwatering op de Lek, maar de aanleg van de Lekdijk maakte de natuurlijke lozing op de rivier in de twaalfde eeuw helemaal onmogelijk. Ze moesten daardoor volledig via de Lopikerwetering gaan afwateren naar Schoonhoven, en zo naar de Lek.
Door de verdergaande bodemdaling en kwelwater vanuit de Lek, kregen de polders steeds meer moeite het land droog te houden. Afwatering lukt niet meer door natuurlijk verval, er moest molentechniek aan te pas komen. In 1497 hadden beide polders een molen, die het polderwater naar de Lopikerwetering maalden. De molen van de polder Vogelzang stond op de plek waar nu het parkje naast het raadhuis is en de molen van de polder Wiel daar schuin tegenover, aan de overzijde van de Reinaldaweg (die toen nog niet bestond). Maar de grond bleef dalen en de afwatering werd opnieuw problematisch. Er ontstonden verschillende incidenten met naburige polders, die veel last hadden van het overtollige water uit Wiel en Vogelzang en hier extra door moesten malen.

Na veel hoofdbrekens werd uiteindelijk besloten toch weer rechtstreeks op de Lek te gaan afwateren, maar daarvoor moesten ze dan wel door de Lekdijk. Dit werd in 1599 gerealiseerd door de aanleg van de heul. De 2 al bestaande molens gingen uitmalen op een boezem met hoge kades langs de Rolafweg-Zuid, die nu nog zichtbaar is. Er werd een tweetrapsbemaling ingesteld door een derde molen, de Voormolen, te bouwen bij de Lekdijk (binnendijks), die het water weer een trap extra omhoog maalde zodat het door de nieuwe heul weg kon stromen.

Dat systeem werkte nog niet helemaal optimaal omdat de heul vanwege hoog water in de Lek, vaak dicht moest blijven. Het water in de boezem werd dan al snel te hoog en lekte vervolgens terug in de polders. Als oplossing werd in 1615 de Voormolen afgebroken en verplaatst naar een buitendijkse locatie, aan de Lek aan het eind van de voorboezem (het uitwateringskanaal) vanuit de heul. Bij lage waterstand kon het water via de heul, zonder gebruik van de Voormolen, op de Lek uitwateren. Steeg de waterstand in de Lek, dan werd de Voormolen ingezet om het water toch in de Lek te krijgen. Als het water op de Lek zover steeg dat het over de boezemdijkjes kwam, werd de heul gesloten met de klep en moest de bemaling noodzakelijkerwijs worden gestaakt.

Naar stoom- en elektrische bemaling

De Voormolen werd in 1781 dusdanig beschadigd door kruiend ijs, dat een nieuwe molen gebouwd moest worden. De wipmolen werd door een achtkante molen (grondzeiler) vervangen.

Een volgende calamiteit trad op toen de Vogelzangse molen door een orkaan werd vernield in 1818. Al snel stond de hele polder onder water. De molen werd niet herbouwd, maar de Wielse molen werd verbeterd en de capaciteit van de voormolen werd vergroot door er een vijzel in te plaatsen.

Door de bouw van het stoomgemaal bij de dijk in 1872 werd het oude systeem van molenbemaling vervangen. Dit stoomgemaal voerde het water via de aangepaste en vernieuwde heul af naar de Lek. De Wielse en Vogelzangse molen werden kort daarna afgebroken. Het gemaal deed zijn werk uitstekend. In 1903 werd de stoommachine vernieuwd, waardoor het maalvermogen hoger werd; in 1921 werd de stoommachine opnieuw vervangen. Na de oorlog, in 1947-1948, werd het stoomgemaal omgebouwd tot elektrisch gemaal. Het werd in 1986 definitief buiten gebruik gesteld. Het gebouw bestaat nog altijd aan de Lekdijk West 1 te Lopik. De bemaling werd overgenomen door gemaal de Koekoek verderop langs de Lekdijk.

Op 3 maart 2026 is bij Notariskantoor Gehlen te Lopik onze vereniging officieel opgericht als vereniging met volledige rechtsbevoegdheid. De statutaire naam is ‘Historische Vereniging Lopik – dorpen en landerijen’ en de statutaire zetel Lopik. Als officiële activiteiten zijn opgenomen: Activiteiten met betrekking tot historische locaties en monumenten. Het wekken en onderhouden van belangstelling voor de historische aspecten van de gemeente Lopik, haar negen woonkernen (Benschop, Cabauw, Jaarsveld, Polsbroek, Polsbroekerdam, Lopik, Lopikerkapel, Uitweg en Willige-Langerak) en haar omgeving alles in de ruimste zin.

De vereniging is inmiddels ook ingeschreven in het verenigingenregister bij de Kamer van Koophandel met KvK-nummer 99957361.

De oprichtingsakte met statuten zijn opgenomen op onze webpagina Verenigingszaken.

Onze akte ziet er wat moderner uit dan de akte in de afbeelding. Dit is een deel van de perkamenten documenten uit het jaar 1122 waarin de Duitse Keizer Hendrik V stadsrechten verleende aan Utrecht. Dit werd bevestigd met het zegel van de keizer. Bron: Oud Utrecht Oorkonden en Zegels.

Overweldigend! Ons eerste evenement op donderdagavond 22 januari 2026 vormde direct een vliegende start. De opkomst in Dorpshuis De Schouw was verrassend groot. Ruim 120 belangstellenden wilden de lezing van onze voorzitter Wim Scholten bijwonen: ‘Het ontstaan van Lopik, de Lopikerwaard en de Lopikerwetering’. Voor de ontvangst en de introductie van de vereniging konden we nog niet over de volledige zaal beschikken, dus dat werd knus en gezellig. Om 20:30 uur plaatsten we met vereende krachten alle stoelen in een bioscoopopstelling in de grote zaal. Zo kon Wim al na een paar minuten starten met zijn boeiende verhaal voor een zeer geïnteresseerd publiek. Hartelijk dank aan iedereen die gekomen is. Mede door jullie was de avond een succes! Veel bezoekers schreven zich gelijk al in als lid, waardoor de vereniging direct een goede basis heeft om nog meer activiteiten te ontplooien. De volgende presentatie is op 22 april 2026, in Cabauw. Deze gaat over grensverschuivingen tussen Schoonhoven, Zevender, Cabauw en Lopik in de Middeleeuwen.